„Wiek przyzwolenia” czy też „wiek zgody” to ustalony prawnie minimalny wiek, od którego dana osoba jest uznana za zdolną do wyrażenia ważnej prawnie zgody na podjęcie czynności seksualnych z inną osobą. W związku z tym osoba dorosła, która angażuje się w czynności seksualne z osobą młodszą niż wiek przyzwolenia, nie może utrzymywać, że taka czynność seksualna miała miejsce za obopólną zgodą. Czynność seksualna tego rodzaju będzie uznana za wykorzystywanie seksualne dzieci lub też tzw. zgwałcenie ustawowe. Osobę poniżej minimalnego wieku uznaje się za ofiarę, a jej partnera seksualnego za winnego, chyba że oboje są małoletni. Ustanowienie wieku przyzwolenia ma na celu ochronę osoby małoletniej przed zagrożeniami o charakterze seksualnym.

 

 

 

W Polsce wiek niższy niż „wiek przyzwolenia/zgody” zwany jest wiekiem ochronnym lub wiekiem bezwzględnej ochrony. Ustawodawca ustalił go na 15 rok życia. Czynność seksualna z osobą w wieku ochronnym jest czynem zabronionym (wykorzystaniem seksualnym), a osoba dopuszczająca się jej i/lub doprowadzająca do niej podlega odpowiedzialności karnej. Czynność ta może mieć formę obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej.

Dlaczego ustawodawca określił granicę na 15. roku życia?
Przepisy prawne regulujące tę kwestię znajdują się w art. 200, 200a oraz art. 197 Kodeksu karnego. Mają one na celu ochronę małoletnich w wieku do lat 15, których ustawodawca uznaje za osoby seksualnie niedojrzałe i niezdolne do samostanowienia w tej sferze, przed wszelkimi formami kontaktów seksualnych z innymi osobami. Indywidualnym przedmiotem ochrony jest wolność osób w wieku do lat 15 (dzieci) od kontaktów seksualnych, w tym od wykorzystywania seksualnego, oraz obyczajność, która się temu sprzeciwia, a także prawidłowy rozwój fizyczny, psychiczny, emocjonalny i moralny dzieci w wieku do lat 15.
Szkody wynikające z wykorzystania seksualnego dzieci mają wyjątkowo rozległy zakres, przy czym rodzaj i rozmiar szkód kształtują się różnie na tle poszczególnego przypadku, m.in. w zależności od uwarunkowań psychofizycznych dziecka, rodzaju więzi ze sprawcą oraz typu czynu seksualnego. Należy tu również wspomnieć o tym, że granica „wieku zgody” powoduje, że wszystkie przypadki nawiązywania kontaktów seksualnych z osobą poniżej 15. roku życia będą niejako automatycznie kierowane na drogę postępowania karnego. Nie znaczy to natomiast, że w przypadku osób powyżej 15. roku życia takie zachowania są zupełnie niekaralne – w przypadku skierowania sprawy z oskarżenia prywatnego Sąd zdecyduje, czy osoba poszkodowana miała pełną świadomości oraz możliwość podjęcia autonomicznej decyzji co do podjęcia kontaktu seksualnego z osobą pełnoletnią.

Karane zachowania
Zachowania penalizowane przez art. 200 § 1 k.k. są następujące:

• obcowanie płciowe z osobą niemającą lat 15,
• dopuszczenie się wobec takiej osoby małoletniej innej czynności seksualnej,
• doprowadzenie jej do poddania się takim czynnościom,
• doprowadzenie jej do wykonania takich czynności.

Odpowiedzialność karna grozi każdemu (w wieku odpowiedzialności karnej), kto zachowa się względem osoby niemającej lat 15 w jeden ze wskazanych powyżej sposobów bez względu na to, kto był inicjatorem tych seksualnych zachowań i kto wykazał się aktywnością w tym względzie – czy sprawca, czy małoletnia ofiara. Obcowanie płciowe z osobą małoletnią niemającą lat 15 lub dopuszczenie się wobec niej innej czynności seksualnej to czyny tzw. własnoręczne, natomiast doprowadzenie do nich nie musi się wiązać z osobistym wykonywaniem tych czynności seksualnych, gdyż może je realizować z małoletnim inna osoba, np. drugi małoletni, a w przypadku doprowadzenia małoletniego do wykonania czynności seksualnej może ją realizować własnoręcznie sam małoletni.

Polskie prawo przewiduje również penalizację prezentowania małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności seksualnej w celu swojego zaspokojenia seksualnego lub zaspokojenia seksualnego innej osoby (art. 200 § 4 k.k.).
Prezentowanie małoletniemu wykonania czynności seksualnej to pokazywanie, demonstrowanie, przedstawianie jakiejkolwiek czynności seksualnej (tj. obcowania płciowego lub tzw. innej czynności seksualnej, w tym onanizowania się) w akcji, czyli w trakcie jej realizacji, i to na żywo. Wystarczy, że sprawca przewiduje, że może to być dziecko w wieku poniżej lat 15, i godzi się z taką ewentualnością.

Kwestia świadomości sprawcy co do wieku osoby poszkodowanej
Wykorzystanie seksualne osoby małoletniej niemającej 15 lat jest występkiem umyślnym. Można go popełnić zarówno z zamiarem bezpośrednim, jak i tzw. zamiarem quasi-ewentualnym, gdy sprawca chce obcować płciowo z daną osobą lub dopuścić się wobec niej innej czynności seksualnej, lub doprowadzić ją do poddania się takim czynnościom lub do ich wykonania, nie ma jednak pewności co do wieku osoby małoletniej, ale przewiduje, że może ona nie mieć 15 lat, i godzi się na taką ewentualność. Kwestia świadomości sprawcy co do wieku może być ustalana w różny sposób, w tym z wykorzystaniem opinii biegłego, która pozwala zweryfikować stanowisko oskarżonego co do wyobrażenia rzeczywistego wieku osoby pokrzywdzonej.

Odpowiedzialność karna
Wszystkie typy przestępstw usytuowane w art. 200 k.k. są przestępstwami powszechnymi, które może popełnić każdy, bez względu na płeć oraz wiek. Oczywiście sprawcy tych czynów karalnych niemający lat 17 nie będą za nie odpowiadać karnie. W tym miejscu należy wskazać, że bardzo młody wiek sprawcy niedużo różniący się od wieku ofiary, gdy ma on ukończone lat 17 (a więc osiągnięty wiek odpowiedzialności karnej), nie będzie miał wpływu na ocenę stopnia społecznej szkodliwości popełnionego przez niego czynu, w tym zwłaszcza na możliwość uznania go za znikomo szkodliwy, co uchylałoby przestępność popełnionego czynu, a to dlatego, że wiek sprawcy nie jest wymieniony wśród mierników stopnia społecznej szkodliwości czynu zatem może mieć jedynie wpływ na wymiar kary w ramach właściwości sprawcy. Jeżeli sprawca któregoś przestępstwa spenalizowanego w art. 200 k.k. dopuścił się go w pierwszym roku dorosłości karnej, tj. między 17. a 18. rokiem życia, to sąd orzekający może potraktować go jak nieletniego sprawcę i orzec środek wychowawczy, wychowawczo-leczniczy lub poprawczy.

Przestępstwo seksualnego wykorzystywania dzieci z art. 200 § 1 k.k. jest występkiem o bardzo surowym zagrożeniu karnym. Po noweli z 7.07.2022 r. grozi za ten czyn kara pozbawienia wolności od 2 do 15 lat. Sankcja ta odzwierciedla dużą szkodliwość penalizowanych czynów oraz daje możliwość adekwatnego ukarania sprawcy w zależności od rodzaju wykorzystania seksualnego, którego się dopuścił względem osoby, z racji młodego wieku, seksualnie niedojrzałej.
Czyny związane z umożliwianiem małoletniemu kontaktu z pornografią, jej promocją i reklamą, zgwałceniu małoletniego oraz nawiązywanie kontaktu z małoletnim w celu seksualnego wykorzystania, zostaną omówione w kolejnym artykule.

Opracowano na podstawie: Konarska-Wrzosek Violetta (red.), Kodeks karny. Komentarz. LEX/el.2023 oraz strony pl.wikipedia.org